Herstelondersteunend werken in de HBO-v: begripskader, kansen en belemmeringen

Deze themasessie is de derde in een reeks van gesprekken hoe HBO-verpleegkunde studenten meer herstelondersteunend kunnen worden opgeleid, samenwerkend met andere hulpverleners binnen en buiten de organisatie. Eerdere gesprekken:

1. Herstelondersteunend werken in HBO-opleidingen
2. Meer aandacht voor ggz en herstel in hbo-verpleegkunde samen in actie!

In deze derde bijeenkomst op 17 april, tijdens de netwerkbijeenkomst van het waardenetwerk Volwaardig burgerschap, leggen we een gemeenschappelijk basis voor wat herstelondersteunend werken inhoudt en hoe we dit praktisch kunnen vormgeven binnen de opleiding. Welke vaardigheden verpleegkundigen daarvoor nodig hebben en hoe ze die op kunnen doen. En welke handvatten kunnen we opstellen om in de eigen samenwerkingsregio tussen ggz, hogescholen en sociaal domein goed geïnformeerd het gesprek te voeren en het curriculum invulling te geven.

Alie Weerman (Lectoraat GGZ en Samenleving, Hogeschool Windesheim) en Roderick Jansen (RINO groep, en ontwikkelaar van een interprofessionele post-hbo-opleiding  over Netwerkzorg voor mensen met EPA.) geven vanuit hun expertise hier een inleiding op. Daarna gaan we in gesprek over hoe je verpleegkundigen en andere professionals herstelondersteunend kunt opleiden,

De essentie van Herstelondersteunende zorg
De essentie van herstelondersteunend werken ligt in het ondersteunen van het persoonlijke herstelproces van de cliënt, in plaats van louter het behandelen van symptomen. Het gaat om het bevorderen van hoop, eigen regie, betekenisvol leven en sociale inclusie, ondanks het mogelijk blijvende karakter van de aandoening. De inzet van ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid is daarbij van essentieel belang. Op deze manier krijgen studenten meer begrip voor wat het leven met een psychiatrische aandoening betekent.

Aanknopingspunten herstelgericht werken in de Bachelor Nursing 2030
Volgens Weerman zitten in de bachelor Nursing veel mooie aanknopingspunten voor herstelgericht werken. “Het hanteert het uitgangspunt van Positieve Gezondheid van Machteld Huber en gaat uit van een holistische visie”, zei ze. “Het legt nadruk op communicatievaardigheden en de vorming van een zorgnetwerk. En het biedt aandacht voor de afweging tussen zelfregie en ondersteuning.”

Er zitten dus veel elementen in de bachelor Nursing die passen bij herstelgericht werken, concludeerde ze: een communicator zijn, samenwerken, samen beslissen, de regie bij de zorgvrager laten. “Maar het woord ervaringskennis komt er niet in voor”, zei ze. “En dat is vreemd omdat de inhoud wel een voedingsbodem biedt om er vorm aan te geven. Er is in de opleiding ook geen ruimte om iets te doen met patiëntervaringen.

Het is noodzakelijk dat dit wel gebeurt, zei Weerman. “En ook dat het curriculum ruimte geeft aan ‘self disclosure’ van de eigen studenten. Hierin kan het Sectorplan Hogere Sociale Studies een inspiratiebron vormen, waar dit wel explicitiet is benoemd. Ruimte geven aan ervaringskennis vermindert uitval van studenten en versterkt de vitaliteit van verpleegkundigen.”

Vechten om ggz op de kaart te zetten bij de Hbo-v
Het is echter niet gemakkelijk om een verandering te realiseren bij de Hbo-v. De context:

1. Tekort aan hbo-professionals: Er is een enorm tekort aan hbo-professionals in de ggz, in 2033 zijn dit er 14.000. Het aantal hbo studenten loopt terug
2. Cultuur en interesse: De cultuur binnen de hbo-v opleiding is meer medisch gericht. En slechts 4-5% van de studenten wil in de ggz werken.
3. Generieke opleiding: De tendens is generiek opleiden, wat kan leiden tot het verdwijnen van specifieke kennis die nodig is in de ggz. Dit vraagt om een herziening van het curriculum en meer aandacht voor ervaringskennis

De aanwezige opleiders bij de themasessie herkenden zich in het geschetste beeld dat het vechten is om de ggz op de kaart te zetten in de hbo-v opleiding. Het is enorm onderhandelen. Er is nooit tijd voor, want direct klinkt weerstand: ‘Ja maar die blaasontsteking kan er natuurlijk niet uit’.

Herstelgerichte zorg in de praktijk: de casus Jamal
Roderick licht aan de hand van een casus toe welke vaardigheden een verpleegkundige nodig heeft om herstelgerichte ondersteuning te bieden. In de casus wordt een man van 29 met een psychose opgenomen in een kiniek. De verpleegkundige gebruikt de Yucelmethode[1], waarbij de focus op de eigen kracht van de zorgvrager ligt in zijn persoonlijke context.

Bij de intake zegt Jamal geen medicatie te willen omdat hij daar sloom en dik van wordt. “Daarover moet je dan het gesprek aangaan”, zei Roderick. “En daar hoort ook bij dat je stilstaat bij de vraag hoe je ermee omgaat als hij het echt niet wil. In plaats van overtuigen of corrigeren, kun je beter vertragen, naast hem gaan staan en zoeken naar wat jullie beiden belangrijk vinden. Die gedeelde waarde is het vertrekpunt voor verdere samenwerking.”

Dat vraagt van verpleegkundigen een relationele houding: niet oordelen, maar open en nieuwsgierig zijn. Niet uitgaan van ‘weten wat goed is voor de ander’, maar samen betekenis geven aan wat er speelt. Hoe je dat doet, hoe je echt nabij kunt zijn zonder over te nemen, daarover heeft Xavier Amador[2] diepgaande inzichten gedeeld. 

Na vier weken stroomt Jamal door naar de ambulante setting. Hij wordt weer fietskoerier. En hij besluit alsnog om zijn medicatie te slikken. Niet omdat hij psychotisch is, maar omdat hij zijn vriendin en zijn werkbegeleider zo aardig vindt en hen gerust wil stellen. Ook merkt hij dat hij, met een lagere dosering en minder cannabisgebruik, minder conflicten heeft met zijn buren. Dit laatste maakt duidelijk waarom het belangrijk is direct het netwerk van de zorgvrager te betrekken, stelde Roderick.

Wat zou helpen om de Hbo-v meer herstelondersteunend te maken?

Het is belangrijk stil te staan bij het feit dat de studenten zeventien of achttien jaar zijn als ze aan de opleiding beginnen. Het begrip herstelondersteuning moet concreet gemaakt worden voor ze, want ze hebben daar op die leeftijd nog geen beeld bij. Ze moeten nog een beeld krijgen van wat ze in dit kader kunnen doen, welk gesprek ze kunnen voeren. Het zou helpend zijn om studenten en docenten met eigen ervaring voor de klas te zetten om zo ervaringskennis in de klas te brengen.

Andere ideeën die worden genoemd:

• Geen zwarte lijst, maar een witte lijst met boeken die niet stigmatiseren en het niet hebben over professionele afstand.
• Samenwerken tussen opleidingen, maar ook tussen deeltijd studenten vanuit social work, Hbo-v en ervaringsdeskundigheid, en tussen ggz-instellingen.
• Self diclosure stimuleren en dat goed begeleiden.
• Ambassadeurs inzetten: mondige verpleegkundige rolmodellen.
• Ruimte in de ggz om de hiërarchie te doorbreken.
• 2e jaars verpleegkundigen stage bieden en goed begeleiden.
• Praktische tools verzamelen zoals de netwerkintake, samenwerkgroepen etc.